Được tạo bởi Blogger.

Thứ Sáu, 23 tháng 3, 2012

1. One time I was talking with a foreign friend, she asked about my family and I told her I have a 3 years old niece. Trying to practice the little Vietnamese she has learnt, she said "oh, so she would call you cô then". I laughed at her eager attempt and corrected that my niece calls me "dì", because I am her mother's younger sister, and "cô" is used for her father's younger sister only. Of course, my friend once again complained about how complicated the family nouns system in Vietnamese is, and how difficult it is for people with little awareness of family relation from other cultures to learn the language that is filled with relatives terms. For me, it was a moment when I realized how deep patriarchal thinking runs in our minds. Whenever we talk with a strange woman about our parents' age, by default we call her "cô", i.e. we conceive the world in terms of our fathers' bloodline. Maternal family is considered "external" while parental family is considered "internal". And the old saying goes: "Daughter in law is your real daughter, son in law is forever a guest".

2.  It's been almost a year now since I came home. I have been reintegrated into family life, which means that my brother would sit still while I clean the dishes, or I can stay in my room when he carries something heavy. These are parts of normal socialization that everyone understands and expects. I don't think gender equality means my brother and I need to break tasks like dish-washing and carrying heavy stuffs into absolutely equal halves.

When my brother was in grade 9, he was bullied in school, and my father was mad not because  such a bad practice was prevalent but rather because his son was weak and not manly enough. He saw it as a personal problem, and told my brother to man up, to act aggressive, and fight back. I never have such a problem, so I never know what I can and should do if someone bullies me. In a boys' world, there is only one solution: to use your fist.


3. A few days ago I saw on facebook a picture of a little girl with some caption explaining that she was dropped in front of pagoda. She was raped brutally and her private part was bleeding very bad. The girl is about 4, crying all the time and scared of all strangers. She was kidnapped and to this moment, no one knows about her family's whereabouts yet.

Stories like this are not common, but not rare either. What caught my attention is how facebook users respond to the image. Most express their sympathy to the child and anger to the violator. However, the discussion goes something like "he must be mad", "he must have watched too much porn", "he must have some mental problem, no normal human being would do something like this". The majority of commentors are women, and they also talk about how the child is not older than their own daughters.

The problem here, I guess, is that people make this case, as well as the criminal, exceptional. By granting him some special conditions of mental illness, or under the influence of some stimulation, being it porn, bad moral character, or a wrong upbringing, they make him excusable. By refusing to see him as a normal part of society, and acting out of rational thinking like any ordinary human, they distance the raper from themselves. As long as people deny the real source of dreadful act like this, namely, conventional beliefs and cultural values that make women and girls objects for men, especially sexual objects, and worth less than men, cases like the little girls will continue to happen.


4. I have seen a young man taking care of his young son while his wife ate her meal, but older men teased him for bringing the boy to a men's table. I have also heard of mother in law scowl her daughter in law for letting the husband wash her clothes, men who could not participate in any social events in their villages because they are not seen as a man (human) and suffer from constant public humiliation until they get a son. And of course, there are women who do not dare to get off their high heels even when their bodies hurt because they will not be feminine enough.

Gender equality should simply mean that both women and men are free to do what they want regardless of their genders. I don't think we can solve women's problem without liberating men, because no one is inherently bad, the majority of us only do what society teaches us to do. It is not one crazy man who raped the little girl, it is the whole system, even those sit at their computers  typing sorrowful words.


http://www.ted.com/talks/tony_porter_a_call_to_men.html  (this talk makes me cry)

Thứ Tư, 21 tháng 3, 2012

Trời trong xanh và nắng ấm. Tôi bước trên đám cỏ xanh rì, lẩn khuất giữa những tán cây tươi tốt là một vài chú chim nhỏ đang vừa chuyền cành vừa hót ríu ran. Văng vẳng tiếng trẻ con ê a học bài, và tiếng gà mẹ dẫn con đi kiếm mồi lích chích. Khung cảnh bình yên rất đặc trưng của một vùng quê, tưởng như chẳng gì có thể phá vỡ nổi.

Nếu như không có tòa tháp cao mười bảy tầng chứa đầy xương người, trong đó những hốc mắt đầu lâu xoay về mọi hướng, thì không ai có thể tưởng tượng rằng đây là một trong hàng ngàn cánh đồng chết, nơi chế độ Khmer Đỏ đã giết hàng trăm ngàn người vô tội trong thời gian vẻn vẹn vài năm cầm quyền. Dù lẫn vào trong cỏ vẫn là những mảnh quần áo rách, đôi khi cả mẩu xương vụn do mưa hoặc gió bụi làm lộ ra, thì vẫn không có gì, ngoài những xương người chất chồng kia, một vài tấm biển chỉ dẫn, và rất nhiều khách du lịch đang im lặng đi lại lắng nghe những thông tin hướng dẫn từ một chiếc headphone nhỏ, không có gì ngoài những điều vốn rất dễ thay đổi ấy, chứng tỏ rằng đây là mảnh đất của sự chết chóc rợn người.

Đây là gốc cây những tên lính Khmer Đỏ giết những em bé đi theo mẹ bằng cách cầm chân và quăng, đập đầu các em vào cây cho vỡ sọ mà chết. Kia là loa phóng thanh hồi đó ngày đêm phát những bài hát cách mạng rộn ràng để át đi tiếng tù nhân bị hành hình. Rồi những hố chôn tập thể, những nơi đã từng là kho chứa cuốc, thuổng, được dùng làm dụng cụ hành hình. Một người tù sẽ bị chở đến đây trên ô tô, mắt bịt kín, họ bị dẫn ra sát mép một cái hố, rồi một nhát cuốc bổ xuống gáy, họ rơi thẳng xuống hố và chết. Rồi những chất hóa học mạnh được đổ xuống để khử mùi hôi thối do xác chết rữa ra.

Ở nhà tù S21, nơi từng là trường học, sau được dùng làm căn cứ để giam giữ và tra khảo tù nhân, tôi nhìn đâu cũng thấy những vệt máu khô trên sàn nhà, trên tường vôi vàng vọt. Chưa bao giờ tôi thấy quá khứ gần đến mình như thế. Đã từng có người quằn quại trên chính chỗ mình đang đứng đây, và có rất nhiều người đã rỏ máu xuống nơi này. Xương ẩn trong cỏ và máu hòa xuống gạch hoa, chưa bao giờ tôi thấy ở đâu thời gian cô đặc lại như thế.

Người ta đi thăm viện bảo tàng, di tích lịch sử, hay đền chùa, để mong có được một cái nhìn về quá khứ. Nhưng vì đời người thì ngắn, mà lịch sử lại quá dài, nên khi nói về những thứ trăm năm, sự hữu hạn trong tâm thức của tôi không thể hiểu được. Tôi có thể trầm trồ, nhưng chưa bao giờ cảm nhận được sức nặng của thời gian  ở bất cứ nơi đâu như rõ rệt Campuchia. Có thể bởi vì những vết máu ấy còn mới quá, nên vẫn còn quá tươi, cũng như nỗi đau của những người dân Campuchia còn nóng hôi hổi. Bạn cứ thử đứng trên những dải máu lênh láng mà xem...

Thời gian rồi sẽ nuốt trôi tất cả. Cả những nỗi đau, cũng như những huy hoàng. Khi ở khu hợp thể Angkor, tôi cũng chưa bao giờ thấy mình bé nhỏ như thế trước thời gian, khi lọt thỏm giữa những rễ cây cổ thụ bao trùm những khu đền thánh tích. Tôi thích thú trước những họa tiết trang trí, những bức điêu khắc tinh xảo, nhưng tôi không thể hiểu được giá trị lịch sử của nó, dù biết rằng những ngôi đền này đã được xây cách đây mấy trăm năm. Tôi chẳng thể thẩm thấu được chiều dài của quãng thời gian đó, cho đến khi nó thành hình thành khối ngay trước mắt, dưới dạng những rễ cây.

Phải mất bao lâu để những hạt cây trong rừng đâm chồi trên mái, dài dần bò theo tường, rồi đâm rễ xuống đất lên thành cổ thụ? Những tế bào cây là hình hài của thời gian. Thật là kì lạ khi tôi chỉ thấu cảm được với cái đã chết qua thân thể của cây đang sống. Bởi vì nếu những cái cây ấy không tỏa rễ ôm trọn ngôi đền, thì đối với tôi ngôi đền ấy sẽ vẫn luôn chỉ là một đống đổ nát của một lịch sử rực rỡ, nhưng lịch sử ấy đã xa xôi như thế nào thì tôi không hiểu được, mãi mãi không hiểu được.

Thời gian sẽ xóa nhòa tất cả. Những xương người thì bị vùi lấp đi, và những đền đài cung điện cũng bị rừng cây che phủ đi. Cố gắng của con người để ghi lại dấu ấn của mình, dù dưới dạng một đế chế khiến người ta phải kinh khiếp vì bạo lực, hoặc một triều đại khiến người ta phải kinh ngạc vì những bí ẩn trong nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc, thì rồi cũng sẽ bị phủi đi hết. Bởi gió, bởi đất, bởi những tán cây. Chỉ còn thời gian du dương hát bài ca vĩnh hẵng với những chú chim sâu bé nhỏ. 

Nothing else matters.

Thứ Tư, 7 tháng 3, 2012

Everything started in 2005. Huong, by that time had been working as a development official for the Canadian International Development Agency for many years, took her two friends on a trip to Lao Cai. It was not a business trip, the three ladies simply planned the vacation for fun. However, having worked in the region for so long, Huong managed to introduce to her friends things that are not usually available to tourists. And one of those rare sights was a visit to a local primary school.

Here they met a little girl about 7 or 8 years old, yet only as tall as a 4-5 years old normal child. But what struck them the most was the girl's outfit. She was wearing not even used and torn clothes, but a man t-shirt, which was so long it covered her knees, and nothing else. Absolutely nothing else. No shoes, no socks, no hat, no scarf. Being a mountainous province, Lao Cai is famous for an extreme winter. The three friends shivered from the cold, tears ran on their faces while they were listening to a teacher explaining about the situation.

Five children, the little girl in T-shirt included, were orphans. No one took care of them, so a few teachers volunteered to take them in, chipped in their own salaries to feed these students, and of course, shared with them not only their room, but also their T-shirts. Although Huong was not at all surprised by the facts, since she herself had spent a lot of time travelling through this region to implement projects providing aid specifically to children, mostly building schools; the mere sight of the girl sent pain to her heart. Together with her friends, they made the very first donation of what would later become the "Rice scholarship program" by giving some money from their own pockets so the teachers could buy some more rice for their students to survive that unusually long winter.

But it was not a one-time-charity-to-make-you-feel-good-about-yourself. The three friends didn't forget about the five orphans, and many other children sicken with poverty they saw during their trip. Huong wrote an email, sent out, and asked her friends to circulate it. Her reputation as an honest, responsible and kind woman won friends', and even strangers' trust. People started sending her money, not to help, not to "cure the problem", but just to share a bit of burden too many children were still suffering.

In the beginning, Huong took advantage of her frequent field trips to this areas to give out "scholarship" whenever she happened to go to the provinces. But unlike other organizations with big names, she never cares about putting her name out there, or advertising her good intention. The "program", if you will, is based solely on personal network, friends to friends, families to families, and persons to persons. All she cares about is the money is given to the hands of the students, so she carefully makes it extra clear that none of the donated money is used for whatever operational cost, both to the donors and the local partners who help her a great deal in administrating the process. To the Women's Union, to the schools, to the Department of Education in all districts and provinces she goes to, she makes sure not a single cent is dropped in middle way and 100% of donations go straight to the students.

And she collects stories along the way. You know, I saw with my own eyes students living in dormitory (most likely a bamboo sack) brought a bowl of rice to a tap, opened the tap, got some water and pretended it was some kind of soup, put in some salt and that was all they had to eat for that day. You know, in one scholarship disbursement, we saw this boy with such bright and unusually new pair of slippers. When I asked, his father explained that to go to the central district is a big occasion for them all, so he bought his son a new pair of slippers, but actually, he added, this is my son's first pair ever in his life. You know, the furthest distance a student lived away from here is 60km. Her teacher had to pick her up the night before, and they started their journey very early this morning, probably 3am, crossed many streams, bushes and different trails, to be here at 10am, hopefully they would be able to arrive home before sunset. You know, this family was so glad to receive this pack of rice, because without it they would probably go hungry for the next three months and eat mostly cassava. You know, the further you go, the more remote areas you come to, the more children with both physical and cognitive problems you will meet. In one school, almost 1/3 of the students are affected with some kinds of disability: some are mute, some are deaf, some are dumb, some are just not normal..and it is all because their bodies don't get enough nutrition when they most need it. You know, you know, you know...

Her sincere heart and heart-breaking little stories move people. The program grows bigger as friends forward emails to friends, sisters tell brothers about the children. Some simply have forgotten how it feels like to be poor. And in 2011, for the first time, Huong was able to organize a trip to interested donors to come to Lao Cai and Dien Bien to distribute the scholarships themselves. And by the end of the year, the program's official website is launched. Huong never talks about mission, goals, values, she just tells people what she has seen, and it's up to them to decide what they want to do. Huong doesn't call herself a founder, or any grand word charity doers like to associate themselves with. She just puts her name out there as a simple "coordinator", a bridge between those who want to give, and people in need. She doesn't even appear on most pictures on the website, because she is always behind the camera.

Two old ladies in Canada knitted 300 hats and sent them over for the children. A friend has donated every single year to support a boy who first started grade 1 and now is in grade 7, taller than his sponsor. People respond to her, and none of them talks about "making a difference", or "changing the world", or "improving life", or "a better place for children". Everyone knows what they have done and are doing is humble, and it is nothing compared to the hardship the students endure years after years. But to quote Mother Teresa: "What we are doing is just a drop in the ocean. But if that drop was not in the ocean, I think the ocean would be less because of that missing drop"


To watch Huong draft and send out emails, to help her prepare the sweaters for each and every child, tie and retie them to arrange them in order of drop-out locations, scan each letter and translate them to English-speaking donors, take every picture of each student receiving scholarship, title them, send them out, contact people, work with local government, and see her cried when one student sang about his addicted father and hugged him tight even he has HIV, leaves me in awe. She even goes out of her way to draft an interesting itinerary to make sure that donors have an enjoyable trip beside distributing scholarships. All that, without bragging about hard work, passion or compassion; and she is still a full-time worker, and an ordinary mother and wife. She is a type of person one feels fortunate to come across.


Which makes me really proud to call her my aunt.


* This year Rice Scholarship Program gave out over 300 scholarships for students in Lao Cai and Dien Bien, each is worth 800.000 VND (the equivalent of 40kg of rice, enough to sustain one person in 4 months). For more information, check out the website http://www.ricescholarship.org/

Thứ Hai, 5 tháng 3, 2012

Lần đầu tiên tôi đến Điện Biên, cũng là lần đầu tiên của rất nhiều điều thú vị. Như lần đầu tiên nhìn thấy hoa ban, biết được rằng loài hoa trắng phớt hồng này vừa đẹp, vừa thơm, lại ăn được cả hoa lẫn lá. Lần đầu tiên biết một Hội Phụ Nữ nhiệt tình và hết lòng đến thế với dân. Cũng là lần đầu tiên đến nghĩa trang Điện Biên, đồi A1, hầm Đờ Cát, và những di tích nổi tiếng trong lịch sử. Rồi lần đầu tiên được thưởng thức những món ăn, gia vị và cách chế biến của người Thái, người Mông và những dân tộc khác. Nhưng cả chuyến lại phủ dày một màu buồn.

1. Lần đầu tiên đi máy bay nội địa.

Nếu không kể lần nối chuyến Hà Nội - Sài Gòn - Malaysia năm 2010 tôi ngồi chết dí trong sân bay Tân Sơn Nhất gần 2 tiếng và bị lùa như lùa cừu (do đi tour), thì đây thực sự là chuyến bay nội địa đầu tiên của tôi.

Kết quả là: chuyến bay bị hoãn lại 2 tiếng do lỗi hệ thống. Đáng lẽ 9 rưỡi đã cất cánh lên Điện Biên thì đến gần 11h mới bắt đầu được làm thủ tục check-in, và khi con bé đang hớn hở đứng chờ đến lượt nhận vé thì được một cái thông báo tiu nghỉu: "chuyến bay này đã hết chỗ."

Nhân viên của VNAirline đổ lỗi cho nhau, tôi đứng ngó nghiêng chờ đợi, những người còn lại trong đoàn đành ngậm ngùi lên máy bay trước. Cuối cùng các chị của hãng hàng không độc quyền kia cũng đưa ra được một quyết định, tôi được xếp cho đi chuyến sau đó một tiếng, được đền cho 200k và một đĩa cơm rang không mùi không vị, và ngồi chờ vật vờ đến 2h chiều mới được đi. Hôm đó dậy từ 6h sáng, sau môt đêm không ngủ được do háo hức (không hiểu tại sao) và muỗi đốt sưng mặt.

2. Lần đầu tiên nhìn thấy cháy rừng

Mùa đốt nương, Điện Biên khô như rang, nắng như đổ lửa, gió như bão, và rừng cháy phần phật. Đứng từ chân núi này vẫn không thoát khỏi màu đỏ lòm hung hăng của lửa, hả hê nuốt trọn từng đám cây khô, cột khói bốc lên trời nghi ngút, và mùi khen khét của gỗ cây bị đốt. Điên Biên núi trập trùng, nhưng núi trọc. Xe ô tô leo đến đỉnh dốc, phóng tầm mắt ra xa vẫn không thấy nổi một cái cây cao quá đầu người. Cát và bụi ken chặt vào tóc, mắt dính lại hấp háy mở không ra. Không phải là một vệt, hay một mảng, thậm chí một cụm, mà tất cả rừng đã mất. Chỉ còn đất và đá trơ nhìn nhau.

Tôi hỏi các thầy cô giáo, có hướng dẫn các cháu và các phụ huynh rằng không nên đốt rừng không, tháng 3 Điện Biên không những có hoa ban trắng mà còn mịt mù sương khói do cây cháy. Các thầy cô đáp rằng, dân chưa ý thức được tầm quan trọng của cây, và họ trả lời nếu không đốt nương thì không trồng được lúa, không có gạo lấy gì mà ăn.

Tôi hỏi các cán bộ phụ nữ, sao không giao đất giao rừng cho dân tự quản tự chăm sóc tự khai thác như những nơi khác? Các cán bộ trả lời rằng, đất rừng ở đây có trồng cây gỗ cũng không có đầu ra. Chưa có đường nên xe tải của các nhà máy giấy, nhà máy gỗ không thể đến nơi thu mua được. Dân không có vốn đầu tư cây giống, cũng chẳng biết trồng để làm gì nếu không có người mua, nên tất nhiên họ không trồng.

Còn câu hỏi "làm thế nào để khống chế lửa trong điều kiện thời tiết khô và nóng như thế?", tôi nêu lên mấy lần thì chẳng ai trả lời. Lửa vẫn cháy, nhìn xa thì bập bùng, nhưng lại gần thì rừng rực, hết ngày này qua ngày khác, thì những mảng xanh hiếm hoi còn sót lại trong hàng chục hàng trăm quả núi ngọn đồi của tỉnh Điện Biên, đều đón đợi một cái chết không xa

3. Lần đầu tiên nhìn thấy nhà sàn sát sạt nhau như nhà trên phố

Có lẽ hình ảnh những ngôi nhà sàn rải rác, đơn độc nằm giữa ruộng bậc thang mênh mông đã hằn quá sâu vào tâm thức, nên khi nhìn thấy, vẫn kiến trúc nhà sàn, nhưng xây sát nhau đến nỗi không thừa nổi chỗ cho một cái hàng rào ở giữa, tôi đã ngạc nhiên lắm. Hóa ra đây là xã có chương trình tái định cư để thực hiện dự án thủy điện, nôm na là nước ở hồ, sau khi được ngăn, đập, xả gì đó, sẽ dâng lên cao hơn lúc trước đủ để nhấn chìm toàn bộ dân cư, cầu đường, cây cối xanh tươi hai bên bờ hồ. Và người dân bị bốc dời lên cách hồ khoảng vài cây, mỗi hộ được chia cho 300m vuông, và một cọc tiền. Không ruộng, không đất để chăn nuôi, không còn được thả cá, 5 năm nữa, khi cọc tiền kia cạn, không trình độ, và tất cả phương tiện sản xuất đã bị tước bỏ, bao nhiêu con người này sẽ làm gì để khỏi bị đói?

Chưa kể những dự án xây đường, xây trường cho khu tái định cư này, đang đục đẽo dở thì có nghị quyết cắt giảm chi tiêu của chính phủ, nên đã tạm thời dừng thi công, và chưa biết bao giờ mới tiếp tục. Một cụm những ngôi nhà sàn bị ép sát vào nhau một cách kệch cỡm, lủi thủi đứng giữa một đống ngổn ngang đất đá cát sỏi và núi trọc, xem ra trông tủi thân hơn nhiều so với một mái nhà đứng giữa cánh đồng xanh mơn mởn như người ta hay vẽ trong tranh.

4. Lần đầu tiên được nhảy sạp, mà lại không phải với bài "sòn sòn sòn đô sòn" nổi tiếng.

Bản Mển cách trung tâm thành phố Điện Biên khoảng 6km là bản du lịch, nghĩa là chỉ cần đặt trước, bạn sẽ được phục vụ những đặc sản của người Thái và một đêm giao lưu văn nghệ với những tiết mục hát múa do các anh chị em người Thái trình bày. Tất nhiên phần giao lưu văn nghệ đó sẽ không thể thiếu phần múa xòe, khi hai cô gái Thái đứng trong vòng tròn để rót rượu đưa lên tận môi những người đang nắm tay nhau nhảy múa. Rồi những chiếc sạp được mang ra, mọi người nắm tay nhau nhảy, mà theo lý thuyết là sẽ đến tận đêm khuya.

Ừ thì múa, thì vui, nhưng tại sao một bản 100% người Thái lại phải hát tiếng Kinh để phục vụ những người Kinh, cho dù mang tiếng đây là "giao lưu"? Có gì hay khi những người Kinh ngồi dưới cười rúc rích và nhại lại khi anh MC người Thái đọc tên bài hát "Lời mời Điện Biên" thành "Đời mời Điện Biên", bởi vì anh không phát âm được chữ L, trong khi những người Kinh kia một câu tiếng Thái bẻ đôi cũng không biết? Có gì vui khi xô nhau chụp ảnh với những bộ trang phục màu sắc của người Thái, chỉ để mang về một tấm ảnh, tô vẽ cho một kỉ niệm, và coi họ không gì hơn là một kiểu phông nền?

Chẳng phải cái cuộc vui đấy, chính nó cũng là một cuộc phô diễn của mối quan hệ giữa những kẻ thống trị và người bị trị? Nếu ở giữa lòng Hà Nội, con dân thủ đô phải hát tiếng Hoa để mua vui cho người Hoa, họ có gọi đấy là cuộc vui nữa hay không?

5. Lần đầu tiên tiếp xúc với những người nhiễm HIV

Mục đích của chuyến đi là trao học bổng, thường trước khi bắt đầu trao các bác hay mời các cháu hát, và tặng truyện cho các cháu xung phong hát (quả thật là rất dũng cảm). Bạn nhỏ học lớp 7, giơ tay lên, và giới thiệu, cháu xin hát bài "Cha ơi đừng nghiện nữa". Lời bài hát đại loại như: "tuổi thơ con mất rồi, bay theo làn khói trắng, cha ơi đừng nghiện nữa, nước mắt mẹ rơi..." Có tiếng khóc nấc lên từ phía cuối phòng, rồi bạn nhỏ cũng không hát được nữa vì nghẹn ngào.

Tỉnh Điện Biên có tỉ lệ người nhiễm HIV so với tổng dân số cao nhất trên cả nước. Những trường hợp bố qua đời do AIDS, mẹ nhiễm từ bố và lây sang con bạt ngàn. Có nghĩa là, những em bé tóc đen nhánh mắt tròn vo này đang bị virus HIV bào mòn dần cơ thể. Hoặc là em gái đang cười tủm tỉm đằng kia thật ra đã mất cả bố lẫn mẹ do AIDS, và giờ còn em nhỏ phải sống dựa vào bà. Hoặc những cô gái Thái này, còn quá trẻ để chết, quá xinh đẹp để chết, sắp phải chết vì một điều không phải tại mình. Và cũng có nghĩa là, em bé 8 tuổi mà còi xương đến nỗi chỉ cao bằng trẻ mẫu giáo, và mỗi ngày một gầy hơn này, chưa biết đến sang năm có còn ở đây để nhận học bổng tiếp không.

Những sự ngổn ngang, của đất của nước và của những đời người. Bên cạnh một công trình hồ thủy điện hoành tráng dùng sức người thắng sức sông là một cộng đồng những người thấp cổ bé họng bị gạt ra ngoài lề. Bên cạnh một bản làng bị bào mòn và xáo trộn bởi du lịch là những người có tiền và cần có người mua vui. Bên cạnh những cháu bé và những người phụ nữ đã bị số phận vùi dập một cách tàn nhẫn,.... tôi cũng không chắc là có bao nhiêu điều có thể kể ra nữa.

"Để biết được sự phát triển của một đất nước, đừng chỉ nhìn vào những tòa nhà chọc trời ở các thành phố lớn. Hãy nhìn vào cả những vết rách vết cứa này ở những vùng miền xa xôi, và đừng quên có quá nhiều người bị tổn thương trong cái gọi là phát triển này". Tôi đã tự nhủ như thế, khi chập chờn ngủ một giấc nhọc mệt trên  con đường núi quanh co một chiều bỏng rát nắng.